... ...
Tarihi

Hasankale, tarih boyunca bu kadim coğrafyada hüküm süren pek çok devlet tarafından Anadolu'ya açılan önemli bir kapı olarak görülmüştür. Orta Çağ'da Sasani ve Doğu Roma mücadelelerine sahne olmuş; Doğu Roma ile Sasaniler arasında el değiştirmiştir. Bir dönem Hazar Türkleri ile Müslüman Araplar arasında gerçekleşen savaşlara sahne olan Hasankale, IX. yüzyılda Türkistan'dan gelen Oğuz Türkleri tarafından fetholunmuş ve yöredeki Gürcülerin bölgeden atılmasında bir üs olarak kullanılmıştır. Oğuz Türkleri'nin gerçekleştirdiği ilk akınları, Selçuklular döneminde Anadolu'ya yapılan Türk akınları takip etmiştir.

1048 yılında Pasinler Ovası'nda Selçuklu ordusu ile Bizans ve Gürcü kuvvetleri karşı karşıya gelmiştir. İbrahim Yınal komutasındaki Selçuklu ordusu, Bizans ve müttefiklerini bugünkü Ügümü köyü yakınlarında mağlup etmeyi başarmıştır. Pasinler Savaşı'ndan büyük bir zaferle ayrılan Selçuklular bu zaferle Anadolu'yu hâkimiyetleri altına almanın ilk adımını atmış olurlar.

1071 Malazgirt Zaferi’ni takiben Anadolu'nun fethiyle görevlendirilen Ebul Kasım Saltuk Bey'in kurduğu Saltuklu Devleti yönetiminde olan Hasan Kalesi'ne akabinde Anadolu Selçuklu Devleti hâkim olmuştur. Bölge, Kösedağ (1243) yenilgisinin ardından Moğol İlhanlı hâkimiyetine girmiştir.

Uzun süre Anadolu'da hüküm süren İlhanlılar’ın yıkılmasıyla Moğollar’ın enkazı altında, Erzurum ve çevresinde Sutaylılar ortaya çıkmıştır. Sutaylılar’dan Hacı Togay’ın oğlu Hasan gücünü Erzurum ve çevresine hissettirmek için Avnik, Zivin ve Mecingert kalelerine ilaveten Pasin Ovasına hâkim ve her türlü saldırıya karşı korunaklı durumda olan dağın eteğine bir kale inşa etmiştir (1340). Ölümünden sonra kendisi bu kaleye defnedilmiştir. Bu nedenle bu kale, HASAN KALE adını almıştır. Ayrıca şehrin hemen kuzeyinde yer alan dağda Hasan Baba dağı ismi ile anılmıştır. Hasankale; Horosan, Erzurum ve Avnik taraflarını kontrol edebilen bir konumda olması itibariyle Orta Çağ'da da önemli bir yere sahip olmuştur. Sutaylılar’ın güç kaymetmesiyle bölge Karakoyunlu hâkimiyetine girmiştir.

Ortaçağ'ın sonlarında tarihe Aksak Timur olarak geçen Timur Han Anadolu'yu ele geçirme niyetiyle Anadolu'ya girmiştir. Anadolu'nun doğu bölgelerinde istila hareketine başlayan Timur, önce Avnik Kalesi'ni 43 günlük bir kuşatmayla ele geçirerek büyük bir katliam yapmış, ardından Karakoyunlu Devleti hâkimiyetinde bulunan Hasankale'yi ele geçirmiştir. Hasankale'nin gerek Karakoyunlular döneminde gerekse Timur'un kuşatması sırasında büyük tahribat gördüğü anlaşılmaktadır. Timur Devleti'nin yıkılmasıyla Azerbaycan’da kurulan ve zamanla Doğu Anadolu'yu da hâkimiyeti altına alan Akkoyunlu Devleti Hükümdarı Uzun Hasan'ın bu kaleye büyük önem verdiği bilinmektedir. Osmanlı Devleti ile Anadolu'da hâkimiyet mücadelesine giren Akkoyunlu Devleti Hükümdarı Uzun Hasan, Fatih Sultan Mehmet karşısında başarılı olabilmek için önemli bir geçit noktasını kontrol eden müstahkem bir mevkide yer alan Hasankale’sini tamir ettirmiştir. Bu sebepledir ki kalenin adının; tamirini yapan Uzun Hasan'dan geldiğini savunan tarihçilerde olmuştur.

Osmanlı döneminde "Yukarı" ve "Aşağı" diye ikiye ayrılan ve bu yüzden "Pasinler" denilen Yukarı Aras boyundaki geniş ovanın merkezi başlangıçta Avnik(Yukarı) ve Mecingert(Aşağı) Kaleleri iken daha sonra Hasankale’si olmuştur. Yavuz Sultan Selim, Çaldıran zaferine giderken Avni Bey'i Sevündük Han Yavuz'a bağlılığını bildirir. Bilaher Şiileşerek İran tarafına geçmiştir. Kanuni Sultan Süleyman, Tahmasp üzerine yürürken 1534'de Avni Cami'ni yaptırmıştır. 1535'de Pasin Sancak Beyliği’ne Erzurum Beylerbeyi Mehmet beyin küçük kardeşi Zülkadirli Minza Ali Bey atanmıştır. Hasankale'ye 3000 yeniçeri yerleştirilmiştir. IV. Murat doğu seferine giderken burada konaklamıştır. Şimdiki kalede bulunan bayrak direğinin bulunduğu yere bir saray yaptırmıştır.

Hasankale, Osmanlı egemenliğine geçtikten sonra ilki 1828-1829, ikincisi 1877-1878 yıllarında olmak üzere iki defa Rus istilası yaşamıştır. 1878 yılında Osmanlı Devleti ile Ruslar arasında imzalanan Berlin Anlaşması sonucunda Ruslar Hasankale'den çekilmiştir. Takip eden süreçte Ermenilerin bölgede etkinlik gösteren cinayet şebekeleri Pasinler'de de faaliyete geçmiştir. Osmanlı Devleti’nin I. Dünya savaşında Almanya’nın yanında girmesiyle Kafkas Cephesi açılmış; Hasankale, Kafkas Cephesinin komuta edildiği merkezlerden biri olmuştur. Sarıkamış Harekatı’nın olumsuz sonuçlanması akabinde Ruslar Hasankale’yi işgal etmiş şehir iki yıl Rus esaretinde kalmıştır. Çarlık Rusyası’nın yıkılması ile Rusya Brest Litowsk Antlaşması'nı imzalayarak bölgeyi terk etmiştir. Ermeniler, Rusların çekilmesiyle katliamlarına tekrar başlamış; Hasankale merkezi ve civar köylerde (Timar) katliamlar yapmıştır. Hasankale, Ermeni mezalimini yaşarken; Hasankale’nin imdadına ordusunu terhis etmemiş olan  Kazım Karabekir Paşa yetişmiş ve 13 Mart 1918'de Hasankale'yi düşman işgalinden kurtarmıştır.